Deformasyon ölçmeleri ve yapı hareketlerinin izlenmesi
Deformasyon ölçmesi, bir yapının ya da zeminin zaman içindeki yatay ve düşey hareketini aralıklı ölçümlerle belirler. İşletmeler ve kontrol mühendisleri için yaparız; her dönemde noktaların ne kadar, hangi yöne hareket ettiğini gösteren rapor teslim ederiz.
- Dayanak
- Projenin teknik şartnamesi ve müellifin izleme planı
- Kimler başvurur
- Tesis işletmeleri, yükleniciler, kontrol mühendisleri
- Büroda süre
- Her ölçüm döneminden sonra rapor çoğunlukla 3–7 iş günü; izleme süresini proje belirler
- Teslim
- Dönem raporu, koordinat ve kot farkları, zaman-hareket grafikleri
Deformasyon ölçmesi nedir, neyi gösterir?
Deformasyon ölçmesi, bir yapının ya da zeminin zaman içinde ne kadar ve hangi yöne hareket ettiğini belirleyen ölçme işidir. Aynı noktalar belirli aralıklarla, aynı yöntemle yeniden ölçülür; iki ölçüm arasındaki koordinat ve kot farkı hareketi verir. Bu ölçümü baraj işletmeleri, şantiyelerin kontrol mühendisleri ve derin kazı yapan yükleniciler ister. Her dönemin sonunda, noktaların yatay ve düşey hareketini milimetre cinsinden gösteren bir rapor alırsınız.
Hareket iki biçimde ortaya çıkar: yapı bütün olarak yer değiştirir (oturma, kayma) ya da biçim değiştirir (eğilme, sehim). Hangisinin beklendiği, noktaların yapının neresine konacağını belirler.
Bir farkın gerçek hareket sayılması için ölçümün kendi belirsizliğinden büyük olması gerekir. Yöntemin duyarlığı üç milimetreyse iki milimetrelik fark hareket olarak yorumlanmaz. Raporda bu yüzden her farkın yanına ölçümün belirsizliğini de yazarız.
Hangi yapılarda istenir?
Ölçümü çoğu zaman projenin teknik şartnamesi ya da tesisi işleten kurum ister. Başlıca yapı türleri ve ölçülen büyüklükler şöyle:
- Barajlar ve göletler: Gövde kretindeki (tepe çizgisindeki) noktaların oturması ve yatay hareketi. HES yatırımlarında ilk su tutma döneminde ölçüm sıklaşır.
- Köprü ve viyadükler: Ayakların oturması ile tabliyenin yük altındaki sehimi. Yükleme deneylerinde ölçüm yük verilmeden önce ve yük altındayken alınır.
- Yüksek yapılar ve derin kazı çevresi: İksa (kazı çukurunun yan yüzlerini tutan destek) sisteminin kazıya doğru hareketi ve komşu binaların oturması.
- Şevler ve heyelan alanları: Yol yarmalarında ve maden basamaklarında yüzey noktalarının kayma yönü ile hızı.
- Makine temelleri: Türbin ve pres gibi düzlüğe duyarlı tesislerde temel noktaları arasındaki kot farkı.
Şantiyenizde aplikasyon ve kontrol ölçümleri için kurulmuş bir röper (sabit referans noktası) ağı varsa deformasyon noktalarını aynı ağa bağlarız. Böylece iki işin sonuçları aynı koordinat sisteminde karşılaştırılır.
Hangi yöntem neyi ölçer?
Yöntemi beklenen hareketin yönü ve büyüklüğü belirler. Çoğu projede tek yöntem yetmez; yatay hareket için total station, düşey hareket için hassas nivelman birlikte kullanılır.
| Yöntem | Ne ölçer | Nerede uygun |
|---|---|---|
| Robotik total station | Prizma takılı noktaların yatay ve düşey konumunu, açı ve mesafe ölçerek | Baraj gövdesi ve iksa duvarı gibi, cihazdan noktaya görüş bulunan yapılar |
| GNSS | Noktanın üç boyutlu konumunu; düşey bileşeni yataya göre daha zayıftır | Heyelan alanları ve geniş şevler; noktalar arasında görüş bulunmayan sahalar |
| Hassas nivelman | Yalnızca düşey hareketi (oturma ve kabarma) | Bina temelleri, kazı çevresindeki komşu yapılar |
| Hidrostatik nivelman | Birbirine bağlı sıvı dolu kaplarla noktalar arasındaki kot farkını, kesintisiz | Makine temelleri ve baraj galerileri gibi mira (nivelman cetveli) tutulamayan kapalı yerler |
| Yersel lazer tarama | Yüzeyin tamamını nokta bulutu olarak; iki tarama arasındaki yüzey farkını | Şev yüzü ve istinat duvarı; hareketin yüzeyde nerede yoğunlaştığını görmek için |
Lazer taramada tek bir noktanın doğruluğu total station ölçümünün gerisinde kalır. Prizma takılmamış bölgelerdeki hareketi de gösterdiği için onu prizmalı ölçümü tamamlayan bir yöntem olarak öneririz. İki taramanın yüzeyleri, drone ile hacim hesabı rehberinde anlattığımız iki tarihli kıyas mantığıyla karşılaştırılır. Milimetrik duyarlık isteyen oturma ölçümlerinde tercihimiz hassas nivelmandır.
Ölçü ağı ve sıfır ölçüsü
Ağ iki tür noktadan oluşur. Sabit referans noktaları hareket beklenen bölgenin dışında, sağlam zemine ya da kayaya tesis edilir; çoğunlukla beton pilye (cihazın her seferinde aynı yere oturduğu ölçü sütunu) biçimindedir. Obje noktaları yapının üzerindedir: prizma, nivelman bulonu ya da GNSS anten yuvası.
Sabit noktaları en az üç, olanak varsa dört ve daha fazla tesis ederiz. Her dönemde önce bu noktaların birbirine göre yerinde durup durmadığını denetleriz. Referans noktası oynamışsa yapıda görülen hareket gerçeği yansıtmaz.
Sıfır ölçüsü, sonraki bütün ölçümlerin karşılaştırıldığı ilk ölçümdür. Kazı ya da yükleme başlamadan önce alınmalıdır; geç alınan sıfır ölçüsü o güne kadar gerçekleşmiş hareketi göstermez. Başlangıç değerinden emin olmak için sıfır ölçüsünü birbirinden bağımsız iki kez almayı öneririz.
Periyodik ölçüm mü, sürekli izleme mi?
Periyodu beklenen hareketin hızı belirler. Derin kazılarda kazı sürerken haftalık, hareket yavaşladıktan sonra aylık ölçüm yaygındır. Barajlarda işletme dönemi ölçümleri çoğunlukla göl seviyesinin yüksek ve düşük olduğu zamanlarda tekrarlanır. Kesin takvimi proje müellifi ya da işletme yazılı olarak verir.
Dönem ölçümlerini aynı cihaz düzeniyle ve olabildiğince günün aynı saatlerinde yaparız. Sıcaklık yapıyı da ölçümü de etkiler; öğle sıcağında ölçülen çelik bir köprü, sabah ölçülenden birkaç milimetre farklı çıkabilir.
Hareketin iki ölçüm arasında hızlanabileceği yapılarda sürekli (otomatik) izleme kurulur. Robotik total station korunaklı bir pilyeye sabitlenir ve prizmaları belirlenen aralıkla, örneğin saatte bir, kendiliğinden ölçer. Geniş sahalarda aynı görevi sabit GNSS alıcıları üstlenir. Veri uzaktaki bir sunucuya aktarılır; eşik aşıldığında sistem ilgili kişilere otomatik uyarı gönderir.
Sürekli izlemede cihaz sahada kalır, kesintisiz enerji ve veri bağlantısı ister. Maliyeti periyodik ölçümden yüksektir; kurulup kurulmayacağına müellif ya da işletme karar verir.
Raporda ne yer alır, eşik değerini kim belirler?
Her dönem raporunda şunlar bulunur:
- Her noktanın o dönemdeki koordinatı ve kotu
- Sıfır ölçüsüne ve bir önceki döneme göre fark; hareketin yönü ve büyüklüğü
- Zaman-hareket grafikleri ile hareket vektörlerinin işlendiği vaziyet planı
- Ölçümün belirsizliği ve farkın istatistiksel olarak anlamlı olup olmadığı
Raporun başına kısa bir değerlendirme yazarız: hangi noktalar hareket etti, hangileri ölçüm belirsizliğinin içinde kaldı. Raporu PDF olarak, koordinat ve kot listelerini tablo dosyası olarak veririz; müellif veriyi kendi hesabına doğrudan aktarabilir.
Uyarı ve alarm eşiklerini statik ya da geoteknik proje müellifi veya tesisi işleten kurum belirler. Biz ölçer, sonuçları bu eşiklerle karşılaştırarak raporlarız; yapının güvenliğine ilişkin kararı müellif verir. Eşik aşılırsa dönem raporunu beklemeden ilgili mühendise haber veririz.
İş bizde nasıl ilerler?
-
Keşif ve ön görüşme
Yapıyı ve çevresini yerinde görür, müelliften beklenen hareketin yönünü ve eşik değerlerini öğreniriz. Keşif ücretsizdir; teklifi yazılı veririz.
-
İzleme planı
Nokta yerlerini ve ölçüm takvimini bir vaziyet planı üzerinde gösterir, müellifin onayına sunarız.
-
Ağın tesisi
Sabit referans noktalarını hareket bölgesinin dışına, obje noktalarını yapının üzerine tesis ederiz.
-
Sıfır ölçüsü
Kazı ya da yükleme başlamadan ilk ölçümü alır, başlangıç koordinatlarını ve kotlarını kesinleştiririz.
-
Dönem ölçümleri
Her dönemde önce referans noktalarını denetler, sonra obje noktalarını aynı yöntem ve aynı cihaz düzeniyle ölçeriz.
-
Rapor ve bildirim
Farkları hesaplar, grafikleriyle birlikte raporlarız. Eşik aşılmışsa raporu beklemeden ilgili mühendisi ararız.
Hazırlamanız gerekenler
- Yapının ya da sahanın vaziyet planı ve uygulama projesi (DWG ya da PDF)
- Varsa geoteknik rapor ve müellifin hazırladığı izleme planı
- Uyarı ve alarm eşik değerleri ile bunları belirleyen mühendisin iletişim bilgisi
- İstenen ölçüm periyodu ve toplam izleme süresi
- Kazı, yükleme ya da su tutma takvimi (iş programı)
- Daha önce ölçüm yapıldıysa eski raporlar ve nokta koordinatları
- Sahaya giriş izni, iş güvenliği kuralları ve irtibat kişisi
Belgelerin tamamı elinizde olmayabilir. Eksikleri birlikte belirler, kurumlardan alınacak evrakı sizin adınıza takip ederiz.
Sık sorulanlar
Deformasyon ölçmesi ne sıklıkla yapılır?
Ölçüm sıklığını beklenen hareketin hızı belirler; takvimi proje müellifi ya da tesisi işleten kurum verir. Derin kazılarda kazı sürerken haftalık, kazı bittikten sonra aylık ölçüm yaygındır. Barajlarda işletme dönemi ölçümleri çoğunlukla göl seviyesinin yüksek ve düşük olduğu zamanlarda tekrarlanır.
Sıfır ölçüsü nedir?
Sıfır ölçüsü, deformasyon izlemede sonraki bütün ölçümlerin karşılaştırıldığı ilk ölçümdür. Kazı, yükleme ya da su tutma başlamadan önce alınır. Geç alınan sıfır ölçüsü o güne kadar oluşmuş hareketi kaydetmez; bu yüzden ölçü ağı yapım başlamadan kurulmalıdır.
Kaç milimetrelik hareket tehlikeli sayılır?
Bunun tek bir yanıtı yoktur; izin verilen hareket yapının türüne, taşıyıcı sistemine ve zemine göre değişir. Uyarı ve alarm eşiklerini statik ya da geoteknik proje müellifi belirler. Harita mühendisi hareketi ölçer, ölçümün belirsizliğiyle birlikte raporlar ve eşik aşıldığında ilgili mühendise bildirir.
Robotik total station mı, GNSS mi kullanılmalı?
Cihazdan noktalara görüş varsa ve mesafeler kısaysa robotik total station daha duyarlı sonuç verir; baraj gövdesi ve iksa duvarı buna örnektir. Noktalar arasında görüş bulunmayan geniş sahalarda, örneğin heyelan alanlarında GNSS tercih edilir. GNSS’in düşey bileşeni yataya göre daha zayıf olduğundan oturma ölçümü için hassas nivelman eklenir.
Sürekli (otomatik) izleme hangi durumda gerekir?
Hareketin iki ölçüm dönemi arasında hızlanabileceği yapılarda, örneğin yerleşim içindeki derin kazılarda ve hareketli şevlerde sürekli izleme kurulur. Sabitlenmiş robotik total station ya da GNSS alıcıları belirlenen aralıkla kendiliğinden ölçer ve eşik aşıldığında uyarı gönderir. Kurulup kurulmayacağına proje müellifi ya da işletme karar verir.
Ankara dışındaki bir baraj ya da şantiyede ölçüm yapıyor musunuz?
Evet. Büromuz Ankara’dadır; Türkiye genelindeki yapı ve şantiyelere ölçüm ekibi göndeririz. Uzak sahalarda ölçüm dönemlerini önceden takvime bağlarız. Keşif ve ön görüşme ücretsizdir.
Birlikte istenen hizmetler
- Altyapı ve Üstyapı ÖlçümleriBina ve aks aplikasyonu, kazı-dolgu hacmi, kot kontrolü, güzergâh etüdü ve yapım sonrası harita.
- Maden Sahası ÖlçümleriDönemsel hacim hesabı, imalat haritası, ruhsat sınırı aplikasyonu ve şev izleme.
- Enerji Yatırım ProjeleriGES, RES ve HES sahalarında arazi etüdü, halihazır harita, kamulaştırma haritası ve aplikasyon.