Maden sahası ölçümleri: hacim hesabı ve imalat haritası
Açık ocak ve yeraltı işletmelerinde dönemsel hacim hesabı, imalat haritası ve ruhsat sınırı aplikasyonu yaparız. Maden işletmecileri ve hafriyat firmaları için çalışırız; dönem sonunda hacim raporunu ve ülke koordinat sistemindeki haritaları teslim ederiz.
- Dayanak
- 3213 sayılı Maden Kanunu ve MAPEG düzenlemeleri; ölçümde BÖHHBÜY
- Kimler başvurur
- Maden işletmecileri, maden mühendisleri, hafriyat firmaları
- Büroda süre
- Ölçümden sonra hacim raporu çoğunlukla 3–7 iş günü; saha büyüklüğüne göre değişir
- Teslim
- Hacim raporu, imalat haritası (NCZ/DWG, PDF), ortofoto, sayısal arazi modeli
Maden sahasında hangi ölçümleri yaparız?
Bir maden sahasında harita işi iki soruya yanıt arar: dönem içinde ne kadar malzeme yer değiştirdi ve üretim ruhsat sınırının içinde mi kaldı. İşletmeciler ve dekapajı yapan hafriyat firmaları bu yanıtları her dönem yeniden ister. Teslim ettiğimiz ürünler metreküp cinsinden hacim raporu, imalat haritası ve sahanın güncel ortofotosudur (hava fotoğraflarından üretilen ölçekli görüntü).
| İş | Ne zaman gerekir | Teslim |
|---|---|---|
| Dönemsel hacim hesabı | Hakediş ve stok sayımı dönemlerinde | Hacim raporu, sayısal arazi modeli |
| İmalat haritası | Üretimin MAPEG’e bildirildiği dönemlerde | NCZ/DWG çizim, PDF pafta |
| Ruhsat sınırı aplikasyonu | Üretim başlamadan önce ve kazı sınıra yaklaşırken | Zemin işaretleri, koordinatlı sınır krokisi |
| Şev izleme | Basamaklarda hareket kuşkusu olduğunda ya da düzenli aralıklarla | Dönem raporu, hareket grafikleri |
| Yeraltı (galeri) ölçmeleri | Galeri ilerledikçe | Galeri planı ve kesitleri |
Dönemsel hacim hesabı: dekapaj ve stoklar
Hacim, aynı alanın iki tarihteki yüzeyi karşılaştırılarak bulunur. Dönem başındaki sayısal arazi modeli ile dönem sonundaki model üst üste konur; aradaki fark kaldırılan dekapajın (cevherin üstündeki örtü tabakasının) ya da dökülen pasanın hacmidir. Stok yığınlarında yığının yüzeyi ile oturduğu taban arasındaki hacmi hesaplarız.
Stok sahasının tabanı yığın oluşmadan önce ölçülmüşse hacim doğrudan hesaplanır. Ölçülmemişse tabanı yığının çevresindeki zeminden yaklaşık olarak kurar, bunu raporda açıkça belirtiriz.
Ocağa yeni başlıyorsanız ilk iş sahanın halihazır haritasını çıkarmaktır; bu harita sonraki bütün hesapların başlangıç yüzeyi olur. Dekapajı bir hafriyat firması yapıyorsa başlangıç yüzeyini iki tarafın da yazılı olarak kabul etmesini isteriz. Başlangıç yüzeyi tartışmalıysa sonraki her hakediş de tartışmalı olur.
Açık ocaklarda yüzeyi çoğunlukla İHA (drone) ile ölçeriz. Uçuştan önce sahaya koordinatı bilinen yer kontrol noktaları yerleştiririz. Model bu noktalara oturtulur ve ayrı denetim noktalarıyla sınanır. Yöntemin ayrıntısı drone ile hacim hesabı rehberinde yer alıyor.
Fotoğraf suyun altını ve sık bitki örtüsünün altındaki zemini göstermez. Sığ su birikintilerinin tabanını ve sundurma altındaki stokları total station ya da GNSS ile yerden ölçer, modele ekleriz. Tesis alanı ile ocak yollarındaki kazı-dolgu hesapları da aynı modelden yapılır.
İmalat haritası ve MAPEG’e verilen haritalar
İmalat haritası, ruhsat sahasında belirli bir dönemde üretimin nerede ve ne kadar yapıldığını gösterir. Üzerinde basamakların şev üst ve alt çizgileri, pasa döküm sahaları, stok sahaları, tesisler ve yollar ile ruhsat ve izin sınırları bulunur. Yeraltı işletmelerinde aynı harita galerileri ve üretim panolarını (yeraltında üretim yapılan bölümleri) gösterir.
Ruhsat sahipleri işletme faaliyetlerini MAPEG’e (Maden ve Petrol İşleri Genel Müdürlüğü) haritalarıyla birlikte bildirir. Hangi belgenin ne zaman ve kimin imzasıyla verileceğini güncel mevzuat belirler; bu konuda işletmenizin maden mühendisiyle birlikte çalışırız. Bizim işimiz haritanın dayandığı ölçümü yapmak ve çizimi ruhsat koordinatlarıyla aynı sistemde hazırlamaktır.
Dönemsel hacim hesabı için üretilen model imalat haritasının da altlığıdır. Ölçümleri hakediş dönemleriyle birlikte yürüten işletmelerde harita için sahaya ayrıca çıkmak çoğu zaman gerekmez.
Ruhsat sınırı aplikasyonu ve sınır ihlali riski
Ruhsat sınırı belgede bir koordinat listesidir; arazide çit ya da duvar olarak görünmez. Aplikasyonda ruhsat köşe noktalarını, gerekirse sınır hattı üzerindeki ara noktaları da zemine kazık ya da beton işaretle belirleriz. İşletme izin alanı ve orman izin sınırı gibi ruhsatın içinde kalan daha dar sınırları aynı biçimde işaretleriz. Teslim ettiğimiz sınır krokisinde her işaretin koordinatı ve işaretlendiği tarih yazar.
Ruhsat koordinatları ile GNSS ölçümü farklı datumlarda olabilir (datum: koordinatların dayandığı referans sistemi). Eski ruhsat ve belgelerde ED50 datumuna rastlanabilir; güncel ölçümler ITRF96 datumunda yapılır ve aradaki fark arazide gözle görülecek kadar büyüktür. Belgedeki datum ve dilim bilgisini doğrulamadan sınır işaretlemeyiz.
Ruhsat ya da izin alanının dışına taşan üretim, maden mevzuatına göre idari yaptırımla karşılaşabilir. Kazı ilerledikçe işaretler kaybolur. Sınıra yaklaşan basamaklarda işaretleri yeniler, her dönem haritasına basamak üst çizgisinin sınıra uzaklığını yazarız.
Şev izleme ve yeraltı ölçmeleri
Basamak şevlerindeki hareketi, şev üstüne yerleştirilen prizmaları ya da GNSS noktalarını belirli aralıklarla ölçerek izleriz. İki dönemin İHA modelleri karşılaştırıldığında yüzeyin hangi bölgesinde çökme ya da kabarma olduğu da görülür. Ölçüm aralığını işletmenin maden mühendisi belirler; ölçü ağı ve raporlama düzeni deformasyon ölçmeleri sayfasında anlattığımızla aynıdır.
Yeraltında uydu sinyali alınmadığı için GNSS çalışmaz. Koordinatı yerüstündeki kontrol noktalarından galeri ağzına, oradan total station ile kurulan poligonla (art arda ölçülen noktalar dizisiyle) içeri taşırız. Galeri eksenini ve kesitlerini bu poligona dayanarak ölçeriz; dar ve düzensiz boşluklarda 3B lazer tarama kullanırız.
Yeraltı haritasını yerüstü haritasıyla aynı koordinat sisteminde çizeriz. Galerinin ruhsat sınırına ve yerüstündeki yapılara göre konumu böylece tek paftada görülür.
Yer kontrol noktası ağı
Bütün bu işlerin ortak dayanağı, ocağın çevresine tesis edilen sabit kontrol noktalarıdır. Noktaları üretimin ulaşmayacağı yerlere tesis eder, koordinatlarını ülke koordinat sisteminde GNSS ile belirleriz. Her uçuş ve her yersel ölçüm aynı noktalara bağlandığı için farklı tarihlerin haritaları üst üste oturur.
Derin ocaklarda tabana ve ara basamaklara da nokta yerleştiririz; noktalar tek kotta toplanırsa modelin düşey doğruluğu düşer. Noktalar iş makinesi trafiğinde zarar görebilir. Her dönem ölçümünden önce birbirlerine göre konumlarını denetler, bozulan noktayı yenileriz.
İş bizde nasıl ilerler?
-
Ön görüşme ve keşif
Ruhsat belgelerinizi inceler, sahayı yerinde görürüz. Hangi alanların hangi sıklıkta ölçüleceğini birlikte belirleriz; keşif ücretsizdir.
-
Kontrol ağının tesisi
Ocağın çevresine, üretimin ulaşmayacağı yerlere sabit noktalar tesis eder, koordinatlarını GNSS ile belirleriz.
-
Sınır aplikasyonu
Ruhsat ve izin sınırlarını, gerekiyorsa datum dönüşümünü yaparak zemine işaretleriz.
-
Dönem ölçümü
İHA uçuşunu yapar, fotoğrafın göremediği bölgeleri yersel ölçümle tamamlarız.
-
Hesap ve çizim
Sayısal arazi modelini üretir, önceki dönemle karşılaştırarak hacimleri hesaplarız. İmalat haritasını aynı modelden çizeriz.
-
Teslim ve arşiv
Raporu ve haritaları teslim eder, modeli bir sonraki dönemin başlangıç yüzeyi olarak saklarız.
Hazırlamanız gerekenler
- Ruhsat belgesi ve ruhsat köşe koordinatları (datum ve dilim bilgisiyle)
- Varsa işletme izni ve orman izni gibi izin alanlarının koordinatları
- Önceki döneme ait harita, sayısal arazi modeli ya da hacim raporu
- Sahada mevcut nirengi ve poligon noktalarının koordinat listesi
- Ölçülecek alanların tanımı: hangi basamaklar, hangi stoklar, hangi döküm sahası
- Hakediş ya da raporlama döneminin başlangıç ve bitiş tarihleri
- Saha giriş ve iş güvenliği kuralları, patlatma saatleri, irtibat kişisi
Belgelerin tamamı elinizde olmayabilir. Eksikleri birlikte belirler, kurumlardan alınacak evrakı sizin adınıza takip ederiz.
Sık sorulanlar
Hacim raporunun doğruluğunu nasıl belgeliyorsunuz?
Modeli yer kontrol noktalarına oturtur, hesaba katılmamış denetim noktalarıyla sınarız; bu noktalardaki farklar raporda yer alır. Kontrol noktalarına oturtulmuş bir modelde yüzey santimetre düzeyinde doğrulukla elde edilir. Su altında kalan ya da bitkiyle örtülü bölgeleri yersel ölçümle tamamlar, bunu raporda ayrıca belirtiriz.
Maden sahasında hacim ölçümü ne sıklıkla yapılır?
Sıklığı işletmenin ihtiyacı belirler. Hafriyat firmasıyla hakediş yapılan ocaklarda ölçüm çoğunlukla hakediş dönemlerinde, stok sayımı için dönem sonlarında yapılır. Her ölçüm bir öncekinin bitiş yüzeyini başlangıç kabul eder; arada bir dönem atlanırsa iki dönemin hacmi birbirinden ayrılamaz.
İmalat haritası nedir?
İmalat haritası, bir maden ruhsat sahasında belirli bir dönemde yapılan üretimin yerini ve miktarını gösteren haritadır. Açık ocakta basamakları, döküm ve stok sahalarını; yeraltında galerileri ve üretim panolarını ruhsat sınırıyla birlikte gösterir. Ruhsat sahipleri işletme faaliyetlerini MAPEG’e bu haritalarla birlikte bildirir.
Üretimin ruhsat sınırı dışına taşıp taşmadığını nasıl anlarım?
Ruhsat köşe koordinatları araziye aplike edilir ve kazık ya da beton işaretle belirlenir. Dönem haritalarında basamak üst çizgisinin sınıra uzaklığı ölçülerek yazılır. Ruhsat koordinatlarının datumu ile ölçümün datumu farklıysa dönüşüm yapılmadan sınır işaretlenmemelidir.
Hacim raporunda tonaj da veriyor musunuz?
Ölçüm doğrudan metreküp verir. Tona geçmek için malzemenin yığın yoğunluğu gerekir; bu değeri işletmenin laboratuvarı ya da maden mühendisi belirler. Verilen yoğunlukla hesaplanan tonajı raporda ayrı bir sütunda gösteririz.
Ankara dışındaki ocaklarda çalışıyor musunuz?
Evet. Büromuz Ankara’dadır ve Türkiye genelindeki maden sahalarına ekip göndeririz. Düzenli ölçüm isteyen işletmelerle uçuş tarihlerini hakediş takvimine göre önceden planlarız. Keşif ve ön görüşme ücretsizdir.
Bu konudaki rehber yazıları
Birlikte istenen hizmetler
- Deformasyon ÖlçmeleriBaraj, köprü, şev ve derin kazı çevresinde yapının hareketini periyodik ölçülerle izleme.
- Altyapı ve Üstyapı ÖlçümleriBina ve aks aplikasyonu, kazı-dolgu hacmi, kot kontrolü, güzergâh etüdü ve yapım sonrası harita.
- Halihazır Harita ve PlankoteArazinin bugünkü durumunu gösteren ölçekli harita; tek parselde ruhsat altlığı olan plankote.