Drone ile hacim hesabı nasıl yapılır?
İHA (drone) ile hacim hesabında saha, üst üste binen hava fotoğraflarıyla ölçülür. Fotoğraflardan üretilen yüzey modeli bir referans yüzeyle karşılaştırılır; aradaki fark kazı ya da dolgu hacmidir. Maden stoklarında, hafriyat hakedişlerinde ve dolgu sahalarında kullanılır. Sonunda hacim raporu ve ortofoto alırsınız.
Kısaca
- Hacim, drone fotoğraflarından üretilen yüzey modeli ile seçilen referans yüzey arasındaki farktan hesaplanır.
- Sonucu en çok referans yüzey seçimi ile yer kontrol noktalarının sayısı ve dağılımı etkiler.
- Nokta konumları santimetre düzeyinde doğrulukla elde edilir; hacimdeki fark sahaya göre değişen küçük yüzdelerle ifade edilir.
- Fotogrametri su altını, sık bitki örtüsünün altını ve kapalı alanları ölçemez; bu yerlerde yersel ölçüm ya da lazer tarama kullanılır.
Drone ile hacim hesabı nedir, nerelerde kullanılır?
Yöntemin teknik adı İHA fotogrametrisidir. Drone sahanın üzerinden geçerken yüzlerce fotoğraf çeker; yazılım bu fotoğraflardaki ortak noktaları eşleştirerek zeminin milyonlarca noktasının koordinatını hesaplar. Ortaya çıkan yüzey, tabanı temsil eden ikinci bir yüzeyle karşılaştırılır ve aradaki fark hacmi verir.
Başlıca kullanım yerleri:
- Maden ve taş ocağı stokları: kırılmış malzeme, cevher ve pasa (ekonomik değeri olmayan kazı malzemesi) yığınlarının dönem sonu envanteri
- Dekapaj (cevherin üstündeki örtü tabakasının kaldırılması): aylık kazı miktarının belirlenmesi
- Hafriyat hakedişi: yüklenicinin kazıp taşıdığı toprak miktarının ölçülmesi
- Dolgu ve döküm sahaları: dökülen miktar ile kalan kapasitenin izlenmesi
Maden sahalarında düzenleyici kurum MAPEG’dir (Maden ve Petrol İşleri Genel Müdürlüğü). Aynı uçuş verisinden, maden sahası ölçümleri kapsamındaki imalat haritaları da üretilir.
Ölçüm adım adım nasıl yürür?
- Uçuş planı hazırlanır: saha sınırı, uçuş yüksekliği ve fotoğraf bindirme oranları yazılımda belirlenir; bölgenin uçuşa açık olup olmadığı kontrol edilir.
- Yer kontrol noktaları kurulur: sahaya havadan seçilebilen işaretler yerleştirilir, koordinatları GNSS alıcısıyla (uydudan konum belirleyen ölçü aleti) ölçülür.
- Uçuş yapılır: drone planlanan hatlarda otomatik ilerler ve her fotoğraf komşularıyla büyük oranda örtüşür.
- Fotoğraflar işlenir: fotogrametri yazılımı yoğun nokta bulutunu ve sayısal yüzey modelini üretir.
- Veri temizlenir: iş makinesi ve bitki gibi zemine ait olmayan noktalar ayıklanır.
- Referans yüzey tanımlanır.
- Hacim hesaplanır; kazı ve dolgu miktarları ayrı ayrı raporlanır.
Bindirme, komşu iki fotoğrafın aynı zemini görme oranıdır. Hacim işlerinde çoğunlukla uçuş yönünde %70–80, yan hatlar arasında %60–70 seçilir. Düşük bindirme modelde boşluk bırakır.
Nokta bulutu, her biri koordinatlı milyonlarca noktadan oluşan üç boyutlu veridir. Sayısal yüzey modeli (SYM) bu noktalardan üretilen, her hücresinde bir yükseklik değeri taşıyan sürekli yüzeydir.
Referans yüzey nedir, sonucu neden bu kadar değiştirir?
Hacim iki yüzey arasındaki boşluktur. Üst yüzeyi drone ölçer; alt yüzeyin ne olacağına ölçümü yapan karar verir. Seçenekler şunlardır:
| Referans yüzey | Kullanıldığı durum | Dikkat edilecek nokta |
|---|---|---|
| Stok öncesi zemin ölçümü | Stok sahası boşken ölçülmüşse | En sağlam yöntemdir; saha boşken bir kez ölçmek yeter. |
| Yığın eteğinden geçirilen yüzey | Taban ölçümü yoksa ve zemin düze yakınsa | Etek çizgisinin nereden çizildiği sonucu oynatır; eğimli zeminde yanıltır. |
| Önceki tarihli ölçüm | Aylık dekapaj ve dönemsel hakedişte | İki ölçüm aynı kontrol noktalarına bağlanmalıdır. |
| Proje (tasarım) yüzeyi | Kazı ya da dolgunun projeye göre kalan miktarı aranıyorsa | Proje kotları ile ölçüm aynı yükseklik sisteminde olmalıdır. |
Aynı yığın için iki ayrı ekibin farklı hacim bulmasının en yaygın nedeni farklı taban kabulüdür. Bir hektarlık tabanda 5 santimetrelik kot farkı 500 metreküp eder. Raporda referans yüzeyin nasıl tanımlandığı bu yüzden açıkça yazılır.
Ölçüm metreküp verir. Tona çevirmek için malzemenin yığın yoğunluğu gerekir; bu değer tartımdan ya da laboratuvar deneyinden gelir ve hacim ölçümünden daha büyük belirsizlik taşıyabilir.
Doğruluğu neler etkiler?
İyi planlanmış bir uçuşta nokta konumları santimetre düzeyinde doğrulukla elde edilir. Hacimdeki fark ise sahaya göre değişen küçük yüzdelerle ifade edilir; her saha için geçerli tek bir rakam vermek yanıltıcı olur. Belirleyici etkenler şunlardır:
- Yer kontrol noktalarının sayısı ve dağılımı. Noktalar sahanın köşelerine, ortasına ve farklı kotlara yayılmalıdır; hepsi bir kenarda toplanırsa model öbür uçta eğilir.
- Uçuş yüksekliği. Alçak uçuş daha küçük ayrıntıyı yakalar, buna karşılık fotoğraf sayısını ve uçuş süresini artırır.
- Bitki örtüsü. Fotoğraf bitkinin üstünü görür; otla kaplanmış eski bir yığında hacim olduğundan büyük çıkar.
- Referans yüzey. Taban kabulündeki birkaç santimetrelik fark geniş alanda büyük hacme dönüşür.
- Işık ve yüzey dokusu. Su birikintisinde ve tek renkli ince malzemede yazılım ortak nokta bulmakta zorlanır.
- Dik şevler. Düşey çekilen fotoğraf dik yüzeyi ve çıkıntı altını göremez; bu sahalarda eğik çekim eklenir.
Konumunu uçuş sırasında santimetre düzeyinde belirleyen RTK ya da PPK donanımlı drone’larda gereken yer kontrol noktası sayısı azalır. Yine de modele katılmayan birkaç denetim noktası ölçülür; doğruluk raporu bu noktalardaki farklardan çıkar.
Yersel ölçümle karşılaştırma: hangisi ne zaman?
Yersel ölçümde ekip sahayı yürür ve GNSS alıcısı ya da total station (açı ve mesafe ölçen elektronik alet) ile tek tek nokta okur. İki yöntem şu ölçütlerde ayrışır:
| Ölçüt | Drone fotogrametrisi | Yersel ölçüm |
|---|---|---|
| Sahada geçen süre | Onlarca hektarlık saha çoğunlukla bir günde uçulur. | Alan büyüdükçe gün sayısı artar. |
| Nokta yoğunluğu | Yüzeyin tamamı; metrekarede onlarca ila yüzlerce nokta | Ekibin tek tek okuduğu noktalar; aralar düz kabul edilir. |
| Güvenlik | Ekip yığına ve iş makinelerinin arasına girmez. | Ekip yığına tırmanır, şev (eğimli yüzey) kenarında yürür. |
| Hava koşulu | Yağmur ve kuvvetli rüzgâr uçuşu engeller. | Hafif yağışta sürdürülebilir. |
| Bitki ve su | Bitkinin ve suyun altını göremez. | Ölçü çubuğu zemine basar; sığ suda ölçüm yapılabilir. |
| Ek ürünler | Ortofoto (ölçü alınabilen hava fotoğrafı) ve nokta bulutu | Nokta listesi ve çizim |
| Uygun olduğu iş | Büyük ve düzensiz yığınlar, açık ocak, geniş hafriyat, dolgu sahası | Küçük kazı çukuru ve kapalı mekân |
İki yöntem çoğu işte birlikte kullanılır. Büromuzun maden ve hafriyat işlerinde izlediği yol da budur: yüzeyi drone ile, yer kontrol noktalarını ve drone’un göremediği bölümleri GNSS ve total station ile ölçeriz. Tek parsellik bina kazılarında kazı miktarı çoğunlukla plankote kotlarından hesaplanır.
İki tarih arası kıyas: dönemsel hakediş nasıl çıkarılır?
Hakediş, yüklenicinin belirli bir dönemde yaptığı işin ölçülüp bedelinin hesaplanmasıdır. Hafriyatta bu ölçü hacimdir. Dönem başındaki ve sonundaki iki uçuşun yüzeyleri üst üste konur; aradaki fark o dönemde kazılan ve doldurulan miktarı verir.
Kıyasın sağlıklı olması için iki ölçüm aynı koordinat ve yükseklik sistemine, aynı sabit kontrol noktalarına bağlanır. Kontrol noktaları kazıdan etkilenmeyecek bir yere, beton ya da çelik işaretle kurulur. Hesap sınırı da iki dönemde aynı tutulur.
Teslim edilen fark haritası kazı ve dolgu bölgelerini ayrı renklerle gösterir; yanında kesitler ve hacim tablosu bulunur. İşveren ile yüklenici ölçümde birlikte bulunursa ya da fotoğraflar ile kontrol noktası koordinatları iki tarafa da verilirse itirazlar azalır.
Kazılan toprak kamyonda kabarır, dolguda sıkışır. Yerinde ölçülen kazı hacmi ile kamyon sayımından çıkan hacim bu yüzden birbirini tutmaz; sözleşmenin hangisini esas aldığına bakılır. Yol, kanal ve bina kazılarını kapsayan altyapı ve üstyapı ölçümleri içinde hacim hesabı aynı mantıkla yürür.
Drone’un yetmediği durumlar ve maliyeti belirleyenler
- Su altı. Fotogrametri su yüzeyini görür, tabanı göremez. Su dolu ocak tabanı ya da çökeltme havuzu için batimetrik ölçüm (derinlik ölçümü) gerekir.
- Sık bitki örtüsü. Çalılık ve ağaçlık alanda zemin fotoğrafa girmez; LiDAR (lazer tarama) taşıyan İHA ya da yersel ölçüm kullanılır.
- Kapalı alan. Silo, hangar içi stok ve yeraltı galerisi drone fotogrametrisiyle ölçülmez; bu yerlerde yersel lazer tarayıcı çalışır.
- Uçuş kısıtları. Havalimanı çevresi ve askerî bölgeler gibi yerlerde uçuş izne bağlıdır ya da kapalıdır; Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü’nün İHA kuralları geçerlidir.
Maliyeti ve süreyi sahanın alanı, istenen ayrıntı düzeyi, kontrol noktası sayısı, ölçümün tek seferlik mi dönemsel mi olduğu ve uçuş izni gerekip gerekmediği belirler. Dönemsel işlerde kontrol noktaları ilk seferde kurulduğundan sonraki uçuşlar daha kısa sürer. Sahanız için hangi yöntemin uygun olduğunu, sınırı gösteren bir KML dosyası ya da konum bilgisiyle bize sorabilirsiniz.
Aynı fotoğraflardan hacmin yanında ortofoto ve üç boyutlu model de üretilir. Yapılı alanlarda bu veri 3B kent modelleme işlerinin girdisidir.
Sık sorulanlar
Drone ile hacim hesabı ne kadar doğrudur?
Yeterli yer kontrol noktasıyla yapılan bir uçuşta nokta konumları santimetre düzeyinde doğrulukla elde edilir. Hacimdeki fark sahaya, bitki örtüsüne ve referans yüzeyin nasıl tanımlandığına göre değişen küçük yüzdelerdir. Doğruluk, modele katılmayan denetim noktalarındaki farklarla raporlanır.
RTK’lı drone kullanılıyorsa yer kontrol noktası gerekir mi?
RTK ya da PPK donanımı drone’un fotoğraf çekim konumunu santimetre düzeyinde belirler ve gereken yer kontrol noktası sayısını azaltır. Buna rağmen sahada birkaç denetim noktası ölçülür; modelin doğruluğu bu bağımsız noktalarla sınanır. Dönemsel hakedişlerde sabit kontrol noktaları ölçümlerin birbiriyle tutarlı kalmasını sağlar.
Stok hacmi tona nasıl çevrilir?
Drone ölçümü hacmi metreküp olarak verir. Tona geçmek için hacim, malzemenin yığın yoğunluğu ile çarpılır; yoğunluk tartım ya da laboratuvar deneyiyle belirlenir. Nem ve sıkışma yoğunluğu değiştirdiğinden tonaj, hacme göre daha belirsiz bir değerdir.
Küçük bir kazı için drone kullanmak mantıklı mı?
Birkaç yüz metrekarelik bir temel çukurunda GNSS ya da total station ile yersel ölçüm çoğunlukla daha pratiktir. Drone, alan büyüdükçe, yüzey düzensizleştikçe ve yığına çıkmak tehlikeli oldukça öne geçer. Karar sahanın büyüklüğüne ve ölçümün kaç kez yineleneceğine göre verilir.
Ölçüm sonunda hangi dosyalar teslim edilir?
Hacim raporu (PDF), ortofoto, sayısal yüzey modeli ve nokta bulutu teslim edilir. Kesitler ve sınır çizimleri NCZ ya da DWG biçiminde verilir. Dönemsel işlerde iki tarih arasındaki kazı ve dolgu bölgelerini gösteren fark haritası da eklenir.
Bu yazı genel bilgilendirme içindir; hukuki görüş yerine geçmez. Uygulama idareden idareye değişebilir. Kendi dosyanız için bize ulaşın.
Bu işi yaptırmak için
- Maden Sahası ÖlçümleriDönemsel hacim hesabı, imalat haritası, ruhsat sınırı aplikasyonu ve şev izleme.
- Altyapı ve Üstyapı ÖlçümleriBina ve aks aplikasyonu, kazı-dolgu hacmi, kot kontrolü, güzergâh etüdü ve yapım sonrası harita.
- 3B Kent ModellemeİHA fotogrametrisi ve lazer taramayla üretilen 3B kent modeli, nokta bulutu ve ortofoto.
- Enerji Yatırım ProjeleriGES, RES ve HES sahalarında arazi etüdü, halihazır harita, kamulaştırma haritası ve aplikasyon.